ЭДИЙН ЗАСАГЧ Р.ДАВААДОРЖ:МОНГОЛ УЛСАД НИЙГМИЙН ДААТГАЛ АЖИЛ ХИЙДЭГ ХҮН БҮРД ТАТВАРЫН ДАРАМТ БОЛЖ ХУВИРСАН
Монгол Улсад нийгмийн даатгал нэртэй тогтолцоо бодит байдал дээр ажил хийдэг хүн бүрд өндөр татварын дарамт болж хувирсан байна.
Албан ёсоор нийгмийн даатгалын шимтгэл 24 хувь бөгөөд үүнээс ажил олгогч 12.5 хувь, ажилтан 11.5 хувийг төлдөг гэж үздэг ч бодит амьдрал дээр энэ нь энгийн шимтгэл бус, хөдөлмөрийн орлогыг хүчтэй “шимж” буй систем болжээ.
Жишээлбэл, 1 сая төгрөгийн цалинтай иргэн 115 мянган төгрөгийг нийгмийн даатгалд төлж, үлдсэн орлогоосоо дахин орлогын албан татвар төлсний дараа гар дээрээ 800 мянга хүрэхтэй үгүйтэй мөнгө авч байна. Харин ажил олгогч тухайн ажилтанд нэмэлтээр 125 мянган төгрөгийн шимтгэл төлж байгаа тул нийт хөдөлмөрийн зардал 1.125 сая төгрөгт хүрч байна. Өөрөөр хэлбэл, ажил олгогчийн төлсөн мөнгөний ихээхэн хэсэг нь ажилтанд бус, төрд шилжиж байна.
2025 оны байдлаар ойролцоогоор 900 мянган хүн нийгмийн даатгалын шимтгэл төлж, жилдээ 5–6 их наяд төгрөгийн орлого энэ санд төвлөрч байгаа ч системийн үр ашиг, өгөөжийн талаар ноцтой асуултууд хэвээр байна. Ийм хэмжээний мөнгө төвлөрч байхад тэтгэвэр хангалтгүй, иргэдийн итгэл сул, сангийн тогтвортой байдал байнга эргэлзээ дагуулж байгаа нь энэ тогтолцооны үндсэн асуудлыг илтгэнэ.
Үүний улмаас бизнесүүд цалинг далд хэлбэрээр олгох, иргэд орлогоо нуух, системээс зайлсхийх хандлага нэмэгдэж, нийгмийн даатгалын тогтолцоо өөрөө итгэлгүй, тэгш бус бүтэцтэй болж байна. Өндөр шимтгэл нь өндөр зайлсхийлт рүү хөтөлж, улмаар системийн суурийг сулруулж байгаа нь тодорхой байна.
Эцэст нь хэлэхэд, Монголын нийгмийн даатгалын тогтолцоо анх иргэдийг хамгаалах зорилготой байсан ч бодит байдал дээр ажил хийж буй хүмүүс болон бизнесүүдэд хэт өндөр дарамт үүсгэдэг, хөдөлмөрийг дэмжихээс илүү шийтгэдэг бүтэц рүү хэлбийсэн нь илт харагдаж байна.